ઈરાન-ઈઝરાયેલ યુદ્ધ અને ભારતની અર્થવ્યવસ્થા: ક્રૂડ ઓઈલ, ઈંધણ સુરક્ષા અને સપ્લાય ચેઈન પર વિસ્તૃત વિશ્લેષણ

ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેના ઘર્ષણે માત્ર મધ્ય પૂર્વમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની આર્થિક સ્થિતિ પર ગંભીર અસરો ઊભી કરી છે. આધુનિક અર્થવ્યવસ્થા મુખ્યત્વે ક્રૂડ ઓઈલ પર નિર્ભર છે, અને મધ્ય પૂર્વ વિશ્વનો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઉત્પાદક પ્રદેશ હોવાથી, અહીંની કોઈપણ અશાંતિ સીધી વૈશ્વિક મોંઘવારીને આમંત્રણ આપે છે. ભારતમાં તાજેતરમાં થયેલો LPG સિલિન્ડરનો ભાવવધારો આ વૈશ્વિક ઘટનાક્રમનો જ એક હિસ્સો છે.
ચાલો જોઈએ આ યુદ્ધની ભારત પર પડનારી સંભવિત અસરો અને સરકારની તૈયારીઓનું વિસ્તૃત વિશ્લેષણ.
​૧. વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલનો ઉછાળો અને ડરનું કારણ
​યુદ્ધની શરૂઆત થતા જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં તીવ્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. આ ભાવવધારા પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘ડર’ છે. બજારને ડર છે કે જો ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પર નિયંત્રણ લાદે અથવા ત્યાંથી જહાજોની અવરજવર અટકાવે, તો વિશ્વના ક્રૂડ સપ્લાયનો મોટો હિસ્સો ખોરવાઈ જશે. વિશ્વનું આશરે ૨૦% જેટલું ક્રૂડ ઓઈલ આ સાંકડી સમુદ્રી પટ્ટીમાંથી પસાર થાય છે. જોકે, હાલમાં પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં છે અને ટૂંક સમયમાં અહીંથી કાર્ગોની અવરજવર સામાન્ય બનવાની આશા છે.
​૨. ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ કેમ નહીં વધે?
​લોકોમાં એવી વ્યાપક ચર્ચા છે કે LPG બાદ હવે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ પણ વધશે. પરંતુ, આર્થિક નિષ્ણાતો અને સરકારી સૂત્રોના મતે આ શક્યતાઓ નહિવત્ છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
​આયાતના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા: ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાની ક્રૂડ ઓઈલની આયાત નીતિમાં ધરખમ ફેરફારો કર્યા છે. અગાઉ ભારત માત્ર મધ્ય પૂર્વ પર નિર્ભર હતું, પરંતુ હવે રશિયા, અમેરિકા અને અન્ય દેશોમાંથી પણ મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડની આયાત થાય છે.
​ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) નો નફો: ભૂતકાળમાં જ્યારે ક્રૂડના ભાવ નીચા હતા, ત્યારે ઓઈલ કંપનીઓએ સારો એવો નફો નોંધાવ્યો છે. આ નફાના બફરને કારણે કંપનીઓ હાલના ઊંચા ક્રૂડના ભાવને પચાવી શકવા સક્ષમ છે, અને સીધો બોજ ગ્રાહકો પર નાખવાથી બચી શકે છે.
​સરકારી હસ્તક્ષેપ: મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખવી એ સરકારની પ્રાથમિકતા હોય છે. ઇંધણના ભાવ વધવાથી ટ્રાન્સપોર્ટેશન મોંઘુ થાય છે અને સીધી અસર જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ પર પડે છે.
​૩. ભારતની ‘ઇંધણ સુરક્ષા’ અને મંત્રીનું નિવેદન
​કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપસિંહ પુરીનું નિવેદન ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ખૂબ જ આશ્વાસનરૂપ છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે:
​વ્યૂહાત્મક અનામત (Strategic Petroleum Reserves): ભારત પાસે ઈમરજન્સી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવા માટે ભૂગર્ભમાં ક્રૂડ ઓઈલનો વિશાળ સંગ્રહ છે. જો કોઈ કારણસર વિદેશથી સપ્લાય થોડા દિવસો માટે અટકી જાય, તો પણ દેશની કામગીરી અટકશે નહીં.
​લોજિસ્ટિક મજબૂતાઈ: ભારતીય રિફાઈનરીઓ પાસે પૂરતો કાચો માલ અને પ્રોસેસ્ડ ફ્યુઅલ (પેટ્રોલ-ડીઝલ) નો સ્ટોક છે. અછતની કોઈપણ અફવાઓને સરકારે નકારી કાઢી છે.
​૪. લાંબા ગાળાના સંભવિત પડકારો
​જોકે, ટૂંકા ગાળા માટે ભારત સુરક્ષિત છે, પરંતુ જો આ યુદ્ધ લાંબો સમય ચાલે અને ક્રૂડના ભાવ બેરલ દીઠ $૯૦ કે $૧૦૦ ની પાર જતા રહે, તો ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા પર દબાણ વધી શકે છે. લાંબા ગાળે આયાત બિલ વધવાથી રૂપિયાના મૂલ્યમાં ઘટાડો થઈ શકે છે, જે આખરે આયાતી મોંઘવારી (Imported Inflation) લાવી શકે છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેનો તણાવ ચોક્કસપણે ચિંતાનો વિષય છે, પરંતુ ભારતની મજબૂત આર્થિક નીતિઓ, ક્રૂડ ખરીદીની વૈશ્વિક રણનીતિ અને પૂરતા બફર સ્ટોકના કારણે સામાન્ય ભારતીય નાગરિકે હાલ પૂરતી પેટ્રોલ-ડીઝલની અછત કે મોટા ભાવવધારાની ચિંતા કરવાની જરૂર જણાતી નથી.