ગુજરાતમાં લગ્ન નોંધણીના નિયમોમાં તાજેતરમાં જે સૂચિત ફેરફારોની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, તે સામાજિક અને વહીવટી દૃષ્ટિએ અત્યં
ત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. અત્યાર સુધી રાજ્યમાં લગ્ન નોંધણીની પ્રક્રિયા પ્રમાણમાં સરળ અને વ્યક્તિગત ગોપનીયતાને પ્રાધાન્ય આપતી હતી, પરંતુ નવા નિયમોના અમલીકરણ સાથે હવે આ પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક અને કડક બનવા જઈ રહી છે. આ નવા ફેરફારોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય “છૂપી રીતે” થતા લગ્નોને અટકાવવાનો અને લગ્ન જેવી પવિત્ર અને સામાજિક સંસ્થામાં માતા-પિતાની સહભાગીદારી અથવા જાણકારી સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. વહીવટી તંત્ર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી આ નવી પદ્ધતિ માત્ર એક દસ્તાવેજી પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે કાયદાકીય માળખામાં સામાજિક સુરક્ષાના પાસાને ઉમેરવાનો એક પ્રયાસ છે.
જૂના નિયમોની સરખામણીએ નવી વ્યવસ્થામાં થયેલો સૌથી પાયાનો ફેરફાર ‘માતા-પિતાને ફરજિયાત જાણ’ કરવાનો છે. અગાઉના સમયમાં, માત્ર બે સાક્ષીઓ અને વર-વધુના ઓળખના પુરાવા રજૂ કરવાથી લગ્ન નોંધણી થઈ જતી હતી, જેમાં પરિવારની સંમતિ કે જાણકારીનો કોઈ ઉલ્લેખ જરૂરી નહોતો. આ છૂટછાટને કારણે ઘણીવાર યુગલો માતા-પિતાને અંધારામાં રાખીને લગ્ન કરી લેતા હતા, જેના પરિણામે સામાજિક વિવાદો અને કાયદાકીય ગૂંચવણો ઊભી થતી હતી. હવે, નવી પદ્ધતિ મુજબ આસિસ્ટન્ટ રજિસ્ટ્રાર પાસે અરજી આવ્યાના ૧૦ દિવસની અંદર વર અને વધુ બંનેના માતા-પિતાને ઈલેક્ટ્રોનિક અથવા ભૌતિક માધ્યમથી સત્તાવાર નોટિસ મોકલવામાં આવશે. આ પગલું લગ્નની પારદર્શિતા વધારવાની સાથે સાથે છેતરપિંડી કે દબાણ હેઠળ થતા લગ્નોને રોકવામાં પણ મદદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.
લગ્ન નોંધણીની નવી સાત-તબક્કાની પ્રક્રિયાને ઊંડાણપૂર્વક જોઈએ તો, તે માત્ર નોંધણી નહીં પણ એક પ્રકારની ચકાસણી પ્રક્રિયા (Verification Process) બની ગઈ છે. પ્રથમ તબક્કે, યુગલે પોતાની અરજીને નોટરાઈઝ કરાવવી પડશે અને ત્યારબાદ જ જરૂરી દસ્તાવેજો જેવા કે આધારકાર્ડ, જન્મનો દાખલો અને લગ્નવિધિના ફોટા રજૂ કરવાના રહેશે. સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે હવે યુગલે પોતે જ ડિકલેરેશન આપવું પડશે કે તેમણે તેમના માતા-પિતાને આ લગ્ન અંગે જાણ કરી છે. આ ઉપરાંત, ૩૦ દિવસનો ફરજિયાત ‘વેઈટિંગ પિરિયડ’ અથવા નોટિસ પિરિયડ રાખવામાં આવ્યો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન રજિસ્ટ્રાર તમામ દસ્તાવેજોની યોગ્ય તપાસ કરશે અને કોઈ વાંધા-વચકા ન જણાય તો જ નોંધણીની પ્રક્રિયા આગળ વધારવામાં આવશે. આ ૩૦ દિવસનો સમયગાળો ઉતાવળે લેવાયેલા નિર્ણયો કે કાયદાકીય છટકબારીઓનો ઉપયોગ કરનારા તત્વો માટે એક અવરોધ સમાન બની રહેશે.
ડિજિટલ યુગમાં આ પ્રક્રિયાને વધુ સંગીન બનાવવા માટે સરકાર એક વિશેષ ઓનલાઈન પોર્ટલ પણ તૈયાર કરી રહી છે. આ પોર્ટલ પર દરેક લગ્ન નોંધણીની એન્ટ્રી સીરીયલ નંબર અને વોલ્યુમ સાથે કરવામાં આવશે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈપણ સમયે તેની સત્યતા તપાસી શકાય. વધુમાં, લગ્નનું પ્રમાણપત્ર (ફોર્મ-૨) હવે વ્યક્તિગત રીતે રૂબરૂ આપવાને બદલે પક્ષકારોના નોંધાયેલા રહેઠાણના સરનામે પોસ્ટ મારફતે મોકલવામાં આવશે. આ વ્યવસ્થા એ વાતની ખાતરી કરશે કે નોંધણી ખરેખર સાચા સરનામે અને સાચા વ્યક્તિઓ દ્વારા જ કરવામાં આવી છે. આ નવા નિયમો સામાજિક સ્તરે મિશ્ર પ્રતિસાદ મેળવી શકે છે, પરંતુ વહીવટી દૃષ્ટિકોણથી તે લગ્ન નોંધણીની પ્રક્રિયાને વધુ શિસ્તબદ્ધ અને સુરક્ષિત બનાવવાની દિશામાં એક મોટું પગલું છે.
