તંત્રી લેખ-ભારતમાં ક્લાઈમેટ ચેન્જની ગંભીર અસરો: આકરો ઉનાળો અને તપતી રાતો

ક્લાઈમેટ ચેન્જ (આબોહવા પરિવર્તન) હવે માત્ર ભવિષ્યની કોઈ વૈજ્ઞાનિક ચેતવણી નથી રહ્યો, પરંતુ તે આપણા રોજિંદા જીવનની એક ભયાવહ વાસ્તવિકતા બની ચૂક્યો છે. કાઉન્સિલ ઓન એનર્જી, એન્વારમેન્ટ એન્ડ વોટર દ્વારા પ્રકાશિત થયેલા એક તાજેતરના રિપોર્ટ અનુસાર, આ વર્ષે ભારતનો ઉનાળો ઐતિહાસિક રીતે સૌથી આકરો અને વિનાશક સાબિત થવાના એંધાણ છે. ફેબ્રુઆરી મહિનાના અંતમાં જ જોવા મળેલો કાળઝાળ ગરમીનો ચમકારો એ વાતની સાબિતી આપે છે કે આગામી મહિનાઓમાં તાપમાન જૂના તમામ રેકોર્ડ તોડી શકે છે. આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે આ વર્ષે ગરમી માત્ર બપોરના આકરા તડકા પૂરતી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ રાત્રિના સમયે પણ તેનો પ્રકોપ અકબંધ રહેશે, જે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે ચિંતાનો વિષય છે.
ગરમીનો ભૌગોલિક વ્યાપ અને જનજીવન પર અસર
ભારતના મોટાભાગના ભૌગોલિક વિસ્તાર પર આ આકરા તાપમાનની અસર અત્યંત વ્યાપક અને સીધી રહેવાની છે. રિસર્ચના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે, દેશના ૫૭ ટકા જિલ્લાઓ આ ભીષણ તાપ અને હીટવેવની ઝપેટમાં આવશે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે આ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં દેશની ૭૬ ટકા વસ્તી વસવાટ કરે છે. દિલ્હી, રાજસ્થાન, આંધ્રપ્રદેશ, ગોવા, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, કર્ણાટક અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં ગરમી તેની ચરમસીમાએ જોવા મળશે. શહેરીકરણના કારણે કોંક્રિટના જંગલોમાં ફેરવાયેલા દિલ્હી, મુંબઈ, હૈદરાબાદ અને બેંગ્લુરુ જેવા મેટ્રો શહેરોમાં ‘અર્બન હીટ આઇલેન્ડ’ ઇફેક્ટને કારણે તાપમાન વધુ ઘાતક બનશે. બીજી તરફ મહારાષ્ટ્ર, કેરળ, ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પણ સૂર્યાસ્ત બાદ લોકો માટે આ ગરમી અને બફારો અસહ્ય બની જશે.
સૌથી મોટો ખતરો: દિવસ કરતા વધુ ગરમ રાતો
આ વર્ષના ઉનાળાની સૌથી અસામાન્ય અને ખતરનાક લાક્ષણિકતા એ છે કે ‘દિવસ કરતા રાત વધુ ગરમ અને અકળાવનારી રહેશે’. સામાન્ય રીતે, સૂર્યાસ્ત પછી પૃથ્વીની સપાટી ઠંડી પડે છે અને લોકોને ગરમીમાંથી થોડી રાહત મળે છે. પરંતુ, સતત વધતા તાપમાન અને ક્લાઈમેટ ચેન્જને કારણે હવે દિવસ દરમિયાન જમીન એટલી હદે તપી જાય છે કે રાત્રિ દરમિયાન તે પૂરતી ઝડપથી ઠંડી પડી શકતી નથી. સૂર્યાસ્ત પછી પણ જમીનના સ્તર (ગ્રાઉન્ડ લેવલ) પરથી આખી રાત ગરમી ઉત્સર્જિત થતી રહે છે. રાત્રિનું ઊંચું તાપમાન માનવ શરીર માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થાય છે, કારણ કે શરીરને દિવસભરની ગરમીમાંથી રિકવર થવાનો જરૂરી આરામ અને સમય મળતો નથી. પરિણામે, લોકોમાં થાક, ડીહાઇડ્રેશન અને હીટ સ્ટ્રોક (લૂ લાગવી) નું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
ભેજ (Humidity) અને ગરમ પવનોની બેવડી માર
આ ભીષણ ગરમીનું સ્વરૂપ દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાં જુદું-જુદું જોવા મળશે, જે તેને વધુ ખતરનાક બનાવે છે. રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં ગરમીની સાથે સાથે હ્યુમિડિટી (ભેજ) નું પ્રમાણ પણ નોંધપાત્ર રીતે વધી રહ્યું છે. કાનપુર, જયપુર, દિલ્હી અને વારાણસી જેવા શહેરોમાં ઊંચા તાપમાન અને ભેજના ખતરનાક મિશ્રણને કારણે અસહ્ય બફારો ઉત્પન્ન થશે. હવામાં ભેજ વધુ હોવાને કારણે મનુષ્યનો પરસેવો સુકાતો નથી, જેથી શરીર કુદરતી રીતે ઠંડુ પડી શકતું નથી. બીજી તરફ, ગુજરાત અને પશ્ચિમી રાજ્યોમાં સૂકા અને ગરમ પવનોને કારણે સીધી ચામડી દઝાડતી ગરમીનો અહેસાસ થશે.
નિષ્કર્ષ: હવામાન પર થયેલા આ સર્વેના તારણો સ્પષ્ટ ચેતવણી આપે છે કે આ વર્ષનો ઉનાળો આપણા માટે એક મોટો પડકાર બની રહેશે. ક્લાઈમેટ ચેન્જ હવે આપણા આંગણે દસ્તક આપી ચૂક્યું છે, અને તપતી રાતો તથા વધતો ભેજ આ ભયંકર સ્થિતિના સીધા પરિણામો છે. આ ઋતુમાં સ્વાસ્થ્યની જાળવણી અને પ્રશાસન દ્વારા હીટ-વેવ એક્શન પ્લાનનો કડક અમલ અત્યંત અનિવાર્ય બની જાય છે.