તંત્રી લેખ : જિજ્ઞેશભાઈ કાલાવડિયા.
ભારતીય ચૂંટણી પંચે તાજેતરમાં એક મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ જાહેર કરીને દેશના 22 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં મતદાર યાદીના ખાસ સઘન સુધારણા એટલે કે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ની પ્રક્રિયા એપ્રિલ 2026 થી શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી છે. આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય હેતુ મતદાર યાદીમાંથી ક્ષતિઓ દૂર કરવી, ડુપ્લિકેટ નામો હટાવવા અને પાત્રતા ધરાવતા નવા મતદારોને ઉમેરવાનો છે. અગાઉ બિહારમાં આ પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામ સહિતના 12 વિસ્તારોમાં તે અત્યારે અંતિમ તબક્કામાં છે. આ પ્રક્રિયા લોકશાહીની શુદ્ધિ માટે અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે કારણ કે સચોટ મતદાર યાદી જ નિષ્પક્ષ ચૂંટણીનો આધાર છે.
આગામી એપ્રિલથી જે રાજ્યોમાં આ મેગા-અભિયાન શરૂ થવાનું છે તેમાં મહારાષ્ટ્ર, દિલ્હી, હરિયાણા, પંજાબ, કર્ણાટક, તેલંગણા અને જમ્મુ-કાશ્મીર જેવા સંવેદનશીલ અને મહત્વના રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે. ચૂંટણી પંચે આ રાજ્યોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓ (CEOs) ને સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે તેઓ તેમની તમામ વહીવટી તૈયારીઓ અને ટેકનિકલ માળખું સમયસર તૈયાર કરી લે. ખાસ કરીને આસામમાં ‘સ્પેશિયલ રિવિઝન’ ની કામગીરી ફેબ્રુઆરીમાં જ પૂર્ણ કરી દેવામાં આવી હતી, જે દર્શાવે છે કે પંચ હવે અન્ય મોટા રાજ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માંગે છે જ્યાં વસ્તીનું સ્થળાંતર અને વસ્તીવિષયક ફેરફારો વધારે જોવા મળે છે.
એસઆઈઆરની આ પ્રક્રિયા માત્ર વહીવટી કવાયત નથી, પરંતુ તે મોટા રાજકીય વિવાદોનું કેન્દ્ર પણ બની છે. બિહારમાં જ્યારે આ પ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી ત્યારે વિપક્ષી પાર્ટીઓએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે સત્તાધારી પક્ષના ઈશારે ચોક્કસ સમુદાયના મતો કાપવામાં આવી રહ્યા છે. આવા જ આરોપો ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ અને તમિલનાડુમાં પણ લાગ્યા હતા. આ મામલો એટલો ગંભીર બન્યો હતો કે વિપક્ષી દળોએ ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા સામે સવાલ ઉઠાવી સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા. હાલમાં આ કેસ ન્યાયાધીન છે, પરંતુ ચૂંટણી પંચે હંમેશા ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે પારદર્શક અને નિયમોને આધીન છે.
રાજકીય પક્ષોના વલણની વાત કરીએ તો, ભાજપે ચૂંટણી પંચના આ નિર્ણયને આવકાર્યો છે. ખાસ કરીને દિલ્હીમાં, જ્યાં મતદાર યાદીમાં ગેરકાયદેસર વસાહતીઓના નામ હોવાનો મુદ્દો વર્ષોથી ચર્ચાઈ રહ્યો છે. દિલ્હી ભાજપ પ્રમુખ વીરેન્દ્ર સચદેવાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પક્ષ આ પ્રક્રિયામાં પંચને સંપૂર્ણ સહયોગ આપશે. ભાજપે તો દરેક જિલ્લા સ્તરે વકીલો અને કાર્યકરોની ટીમ પણ તૈયાર કરી છે જે સુનિશ્ચિત કરશે કે બાંગ્લાદેશી અને રોહિંગ્યા જેવા ‘અનિચ્છનીય’ મતદારોના નામ યાદીમાંથી દૂર થાય. આ પ્રકારની સક્રિયતા સૂચવે છે કે આગામી દિવસોમાં મતદાર યાદી સુધારણાનો મુદ્દો રાજકીય મેદાનમાં ગરમાશે.
નિષ્કર્ષમાં, એસઆઈઆર (SIR) એ ટેકનિકલ રીતે મતદાર યાદી શુદ્ધ કરવાનું માધ્યમ છે, પરંતુ ભારતના જટિલ રાજકીય વાતાવરણમાં તે ‘વોટ બેંક’ ના રાજકારણ સાથે જોડાઈ ગયું છે. એપ્રિલ 2026 થી શરૂ થનારો આ નવો તબક્કો ચૂંટણી પંચ માટે એક મોટી કસોટી સમાન હશે, કારણ કે તેણે એકતરફ પારદર્શિતા જાળવવાની છે અને બીજી તરફ રાજકીય પક્ષોના આરોપો વચ્ચે જનતાનો વિશ્વાસ સંપાદિત કરવાનો છે. જો આ પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થાય, તો તે આવનારી તમામ સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓ માટે એક મજબૂત અને વિશ્વસનીય પાયો પૂરો પાડશે.
