તંત્રી લેખ,માર્ચ મહિનામાં જ કાળઝાળ ગરમી: ગુજરાત અને દેશભરમાં બદલાતું ઋતુચક્ર

ચાલુ વર્ષે ભારતમાં આબોહવા અને ઋતુચક્રમાં એક મોટો તથા ચિંતાજનક બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે જે કાળઝાળ ગરમી એપ્રિલ કે મે મહિનામાં અનુભવાતી હોય છે, તેણે આ વર્ષે માર્ચ મહિનાની શરૂઆતમાં જ પોતાનું રૌદ્ર સ્વરૂપ બતાવવાનું શરૂ કરી દીધું છે. ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર સહિત દેશના અનેક રાજ્યોમાં મહત્તમ તાપમાનનો પારો 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી ગયો છે. આ અસામાન્ય આબોહવાકીય ફેરફાર માત્ર સામાન્ય જનજીવનને જ નહીં, પરંતુ ખેતી અને સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થા માટે પણ એક મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.
ગુજરાતમાં ગરમીનો પ્રકોપ અને હીટવેવની સ્થિતિ
ગુજરાત રાજ્યની વાત કરીએ તો, અહીં ઉનાળાએ જાણે સમય કરતાં પહેલાં જ આક્રમક રીતે દસ્તક આપી દીધી છે. રાજ્યના મોટાભાગના શહેરો અત્યારથી જ ભઠ્ઠીની જેમ શેકાઈ રહ્યા છે. હવામાન વિભાગના આંકડા મુજબ, સુરેન્દ્રનગર અને રાજકોટમાં સૌથી વધુ 41.6 ડિગ્રી તાપમાન નોંધાયું છે. આ સિવાય અન્ય શહેરોમાં પણ તાપમાન 40 ડિગ્રીની ઉપર જળવાઈ રહ્યું છે; જેમાં અમદાવાદ (41.2°C), ડીસા (41.1°C), કેશોદ (40.8°C), ગાંધીનગર અને સુરત (40.6°C), અમરેલી (40.5°C), તેમજ વડોદરા અને ભુજ (40.4°C) નો સમાવેશ થાય છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પોરબંદરમાં 37.8 ડિગ્રી અને દ્વારકામાં 28.4 ડિગ્રી તાપમાન રહ્યું છે. આગામી ત્રણ દિવસ સુધી આ આકરી ગરમીમાંથી કોઈ મોટી રાહત મળવાની શક્યતા નથી. અમદાવાદ, ગાંધીનગર, રાજકોટ, સુરત સહિતના અનેક જિલ્લાઓમાં ‘હીટવેવ’ની (લૂ ની) ચેતવણી આપવામાં આવી છે, ત્યારબાદ જ તાપમાનમાં સામાન્ય ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં આકરો તાપ અને ‘યલો એલર્ટ’
પાડોશી રાજ્ય મહારાષ્ટ્રમાં પણ ગરમીએ હાહાકાર મચાવ્યો છે. મુંબઈ, ઠાણે અને પાલઘર સહિત સમગ્ર ઉત્તર કોંકણ વિસ્તારમાં ગરમીએ પ્રચંડ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. માર્ચ મહિનાના પ્રથમ અઠવાડિયામાં જ પારો 40 ડિગ્રી સુધી પહોંચી જવો એ છેલ્લાં અનેક વર્ષોનો રેકોર્ડ તોડી રહ્યો છે. વધતી જતી ગરમીના પ્રકોપને ધ્યાનમાં રાખીને હવામાન વિભાગે 11 માર્ચ સુધી મુંબઈ અને તેની આસપાસના વિસ્તારો માટે ભયંકર ગરમીનું ‘યલો એલર્ટ’ જાહેર કર્યું છે. આ ઉપરાંત મહારાષ્ટ્રના રાયગઢ, નાસિક, જલગાંવ અને અમરાવતી જેવા વિસ્તારોમાં પણ લૂ ની ગંભીર અસર જોવા મળી રહી છે.
ઉત્તર ભારતમાં હવામાનનું બેવડું સ્વરૂપ: વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સની અસર
એક તરફ દેશનો પશ્ચિમ અને મધ્ય ભાગ કાળઝાળ ગરમીનો સામનો કરી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ ઉત્તર ભારતના પહાડી વિસ્તારોમાં હવામાનના તદ્દન અલગ સ્વરૂપ જોવા મળી રહ્યા છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં સામાન્ય કરતા તાપમાન 5 થી 7 ડિગ્રી વધવાની શક્યતા છે અને 10 માર્ચે ત્યાં પણ લૂ જેવી સ્થિતિની ચેતવણી આપવામાં આવી છે. જોકે, 15 માર્ચ સુધીમાં પશ્ચિમ હિમાચલ વિસ્તારમાં એક નવું ‘વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ’ સક્રિય થઈ રહ્યું છે. આ સિસ્ટમના કારણે જમ્મુ-કાશ્મીર અને હિમાચલ પ્રદેશમાં 10 થી 12 માર્ચ સુધી ગાજવીજ, ભારે પવન અને કરા પડવાની શક્યતા છે. તેમજ 10-11 અને 13-15 માર્ચ વચ્ચે આ પહાડી વિસ્તારોમાં કમોસમી વરસાદ અને હિમવર્ષા થઈ શકે છે.
દેશના અન્ય રાજ્યોની સ્થિતિ
દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ હવામાનમાં ઝડપી અને વિપરીત ફેરફારો નોંધાઈ રહ્યા છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં આગામી દિવસોમાં તાપમાન સામાન્ય કરતા 3 થી 5 ડિગ્રી સેલ્સિયસ ઊંચું રહેવાની ધારણા છે, સાથે જ મધ્યમ ગતિએ પવનો ફૂંકાશે. બિહારમાં પણ ગરમીનો પ્રકોપ સમય કરતાં વહેલો શરૂ થઈ ચૂક્યો છે. રાજસ્થાન અને વિદર્ભમાં 11 માર્ચ સુધી હીટવેવની ચેતવણી જારી કરાઈ છે. બીજી બાજુ, પૂર્વ ભારતમાં 10 અને 11 તારીખે 30-50 કિમી/કલાકની ઝડપે પવન ફૂંકાવા સાથે હળવો વરસાદ પડી શકે છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળના દાર્જિલિંગ, જલપાઈગુડી અને ઉત્તર દિનાજપુરમાં હવામાન પલટાવા સાથે વરસાદની ચેતવણી આપવામાં આવી છે.
નિષ્કર્ષ
એકંદરે, માર્ચ મહિનામાં જોવા મળી રહેલી આ આબોહવાકીય અનિયમિતતા – દેશના એક ભાગમાં રેકોર્ડબ્રેક ગરમી અને હીટવેવ, તો બીજા ભાગમાં કમોસમી વરસાદ તથા હિમવર્ષા – એ ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જની ગંભીર અસર તરફ ઈશારો કરે છે. આવી આકરી ગરમીમાં સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.