સત્યનો સંગ્રામ : કિશન વેકરીયા ગુજરાત એટલે વિકાસનું ‘મોડલ’—આ વાક્ય સાંભળીને કદાચ કાન પાકી ગયા હશે, પણ જમીની હકીકત એ છે કે આ મોડલ અત્યારે માત્ર ગ્લેમરસ હોર્ડિંગ્સ અને કરોડોના ખર્ચે થતી ઈવેન્ટ્સ પૂરતું મર્યાદિત રહી ગયું હોય તેવું લાગે છે. આપણી પાસે શ્વેત ક્રાંતિની વિરાસત છે, તોતિંગ ડેરી ઉદ્યોગ છે અને ફળદ્રુપ ખેતી છે. પરંતુ, શાસકોની દ્રષ્ટિ અત્યારે એટલી ઊંચી ઉડી રહી છે કે તેમને જમીન પરના નાના ઉદ્યોગો દેખાતા બંધ થઈ ગયા છે. આપણે દૂધ વેચવામાં મહારત મેળવી, પણ એ દૂધમાંથી બનતી મોંઘી ચોકલેટ કે કન્ફેક્શનરી ઉદ્યોગમાં આપણો હિસ્સો હજુ પણ ‘ચોકલેટના રેપર’ જેટલો જ રહ્યો છે. જો સાચા અર્થમાં વિઝન હોત, તો આજે ગુજરાતના દરેક તાલુકામાં એક નાનું ‘કેડબરી’ ઊભું થઈ શક્યું હોત, પણ અત્યારે તો યુવાનો પાસે માત્ર સરકારી ભરતીના ફોર્મ ભરવા સિવાય બીજું કોઈ ‘કન્ફેક્શનરી’ કામ બચ્યું નથી.
ગુજરાતનું અર્થતંત્ર જેમના ખભા પર ટકેલું છે, તે ખેતી, પશુપાલન અને MSME (લઘુ-મધ્યમ ઉદ્યોગો) અત્યારે જાણે કોઈ સરકારી હોસ્પિટલના વેન્ટિલેટર પર હોય તેવી સ્થિતિમાં છે. ભાજપ સરકારને ‘સ્માર્ટ સિટી’ અને ગગનચુંબી ઈમારતોનો એવો તે મોહ જાગ્યો છે કે ગામડાંઓ ખાલી થઈ રહ્યા છે અને ખેતી ‘રિયલ એસ્ટેટ’ના પ્લોટમાં ફેરવાઈ રહી છે. સહકારી ડેરીઓએ પશુપાલકોને જીવતદાન આપ્યું છે એ વાત સાચી, પણ પશુપાલકના દીકરાને જ્યારે ઉદ્યોગ સ્થાપવો હોય ત્યારે તેને સબસિડીના ફોર્મ અને બેંકોના ધક્કા સિવાય કશું મળતું નથી. સરકારની વિકાસની દોટ અત્યારે એટલી ઝડપી છે કે રસ્તામાં આવતા નાના ઉદ્યોગો તેના પૈડાં નીચે ચગદાઈ રહ્યા છે.
ઇતિહાસના પાના ફેરવીએ તો યાદ આવે છે કે માધવસિંહ સોલંકીના સમયમાં ‘દરેક તાલુકા દીઠ GIDC’નો મંત્ર અપાયો હતો. એ સમયે GIDC એટલે ઉદ્યોગ સાહસિકો માટેનું ‘પિયર’ ગણાતું. ધીરૂભાઈ અંબાણી હોય કે કરશનભાઈ પટેલ, આ દિગ્ગજોએ પોતાની સફર એક નાનકડા શેડથી શરૂ કરી હતી. આજે સ્થિતિ એવી છે કે GIDCમાં પ્લોટ લેવો એ સામાન્ય માણસ માટે હિમાલય ચડવા જેવું અઘરું કામ થઈ ગયું છે. સરકાર અત્યારે મોટા ગજાના ઉદ્યોગપતિઓને લાલ જાજમ બિછાવવામાં એટલી વ્યસ્ત છે કે તેને પેલા નાના કારખાનેદારના ડૂસકાં સંભળાતા નથી, જે વીજળીના મોંઘા દર અને જીએસટીની જટિલતામાં ગૂંગળાઈ રહ્યો છે. એમએસએમઈ સેક્ટર જે રોજગારીનું એન્જિન હતું, તે હવે કાટ ખાઈ રહ્યું છે અને બજેટમાં તેના માટે માત્ર ‘આશ્વાસનના ટીપાં’ સિવાય કશું જ નથી.
વર્તમાન બજેટની વાત કરીએ તો તે એક એવી રેસીપી જેવું છે જેમાં મીઠું, મરચું અને મસાલા તો બહુ દેખાય છે, પણ અસલ અનાજ ગાયબ છે. બજેટ રજૂ કરવું એ હવે એક વાર્ષિક ઔપચારિકતા અને આંકડાની જાદુગરી બની ગઈ છે. ‘અમે આટલા હજાર કરોડ ફાળવ્યા’ એવા વાક્યો બોલતી વખતે શાસકો એ ભૂલી જાય છે કે આંકડાથી પેટ નથી ભરાતું, તેના માટે રોજગાર જોઈએ. ટેક્સટાઈલ ક્ષેત્રે ગુજરાત દુનિયાનું હબ બની શક્યું હોત, પણ આપણી નીતિઓ એવી છે કે કાપડના તાકા વેચવા કરતા ‘ઈવેન્ટના પડદા’ બાંધવામાં વધુ રસ લેવાય છે. જ્યારે શાસકોમાં જ વિઝનનો દુકાળ હોય, ત્યારે સામાન્ય જનતા પાસેથી અપેક્ષાઓ રાખવી એ પણ એક પ્રકારનો ગુનો જ ગણાય.
અંતે તો એટલું જ કહી શકાય કે, ગુજરાત સરકારનું આ બજેટ ‘દેખાદેખી’ અને ‘વાહવાહી’નું મિશ્રણ છે. જો ખરેખર ગુજરાતને ‘નંબર વન’ બનાવવું હોય, તો ફરીથી તાલુકા સ્તરે ઉદ્યોગોને બેઠા કરવા પડશે. ખેતી અને પશુપાલનને માત્ર સબસીડીના કાગળ પર નહીં, પણ બજારમાં મજબૂત કરવા પડશે. બાકી, જો માત્ર શહેરીકરણ અને મોટા ઉદ્યોગો પાછળ જ દોટ ચાલુ રહેશે, તો ગુજરાતનું આર્થિક માળખું ગમે ત્યારે ‘તાસના પત્તા’ની જેમ તૂટી શકે છે. આશા રાખીએ કે કોઈક દિવસ બજેટમાં ‘સામાન્ય માણસના ખિસ્સાની વાત’ પણ થશે, બાકી અત્યારે તો ‘રામ રાજ્ય’માં માત્ર રાવણ જેવા મોંઘવારીના દસ માથા જ દેખાઈ રહ્યા છે.
